Kazak Türkçesi - Ses ve Şekil Bilgisi

 

KAZAK TÜRKÇESİ

Kazak Türkçesi de Kıpçak grubu lehçelerine dâhil edilmektedir. Türk lehçeleri içerisinde en geniş sahada konuşulan Türk lehçesidir. Söz varlığı öncelikle Türkçe asıllı kelimelerden oluşur.

Kazak Türkçesi; kuzeydoğu kolu, güney kolu ve batı kolu olmak üzere üç kola ayrılmaktadır. Bunlardan kuzeydoğu kolu çağdaş yazı dilinin temelini oluşturur.

Kazak Türkleri 1923 yılına kadar Arap alfabesini kullanırlar. 1928’de Latin alfabesine geçerler. Ancak 1940 yılında, Sovyet yönetiminin isteği doğrultusunda, bu alfabeden vazgeçilerek Kiril alfabesi kabul edilir. Bağımsızlığa kadar eğitim dili olarak Rusça kullanılır. Bağımsızlık ilan edildikten iki yıl sonra 28 Ocak 1993’te Yeni Anayasa’nın kabulü ile birlikte Kazak Türkçesi resmî dil olarak kabul edilir.

SES BİLGİSİ

Ünlüler

Kazak Türkçesinde dokuz ünlü bulunur: “a, e, ä, ı, i, o, ö, u, ü”

Açık e ünlüsü (ä sesi) çoğu zaman ilk hecede yer alır ve vurgulu olarak söylenir.

Kazak Türkçesinde büyük ünlü uyumu Türkçe kelimelerde oldukça sağlamdır

Kazak Türkçesinde küçük ünlü uyumu, sadece ilk hecesinde düz ünlü bulunduran sözcüklerde görülür: alıp, barıp (varıp), jetip (yetip), jaratılış (yaratılış), bilgir (bilgiç), keyin (sonra).

Ünsüzler

Kazak Türkçesinde 23 ünsüz vardır. Bunlar: “b, ç, d, f, g, ğ, h, x, j, k, q, l, m, n, ñ, p, r, s, ş, t, v, y, z” ünsüzleridir. Kazak Türkçesinde Türkiye Türkçesinden farklı beş ünsüz vardır: v, ğ, x, ñ ve q. Bunlardan v sesi iki dudak büzülerek telaffuz edilir. ğ, Türkiye Türkçesindeki yumuşak g’den daha belirgindir ve gırtlağa yakın telaffuz edilir. x, Türkiye Türkçesi ağızlarında sık görülen hırıltılı gırtlak h’sidir. ñ yine Türkiye Türkçesi ağızlarında görülen damak n’sidir. q ise Türkiye Türkçesindeki kalın k’ya göre gırtlağa daha yakın telaffuz edilen bir sestir.

Kazak Alfabesinde bu 23 ünsüzden başka çift ses değerine sahip olan ve daha çok Rusça kelimelerde görülen yedi harf daha vardır: Ë (yo), И (iy, ıy), У (uv, üv, v), Ц (ts), Щ (şç), Ю (yu), Я (ya).

 

Kazak Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler

1-      Türkiye Türkçesindeki ş’ler Kazak Türkçesinde s’dir. 

Örnekler:

Türkiye Türkçesi                       Kazak Türkçesi

taş                                             tas

beş                                             bes

karşı                                          qarsı

kuş                                            qus

gümüş                                       kümis

düş-                                           tüs-

işle-                                           iste-

aş-                                             as-

başka                                         basqa

kişi                                            kisi

kaş                                             qas

kış                                             qıs

 

2-      Türkiye Türkçesindeki ç’ler Kazak Türkçesinde ş’dir. 

Örnekler:

Türkiye Türkçesi                       Kazak Türkçesi

üç                                              üş

ağaç                                           ağaş

için                                            üşin

güç                                            küş (kuvvet mânâsında)

iç-                                              iş-

aç-                                             aş-

çıkar-                                         şığar-

uç-                                             uş-

 

3-      Türkiye Türkçesinde kelime başında bulunan y’ler Kazak Türkçesinde j’dir. (Ancak bu ses Doğu Türkistan ve Moğolistan Kazaklarıyla Kazakistan Cumhuriyeti’nin pek çok yerinde c’dir.)

 

Örnekler:

Türkiye Türkçesi                       Kazak Türkçesi

yer                                             jer (cer)

yıl                                              jıl (cıl)

yol                                             jol (col)

yaş                                             jas (cas)

yedi                                           jeti (ceti)

yüz                                            jüz (cüz)

yaz                                            jaz (caz)

yaz-                                           jaz- (caz-)

yat-                                            jat- (cat-)

ye-                                             je- (ce-)

yürek                                         jürek (cürek)

yoldaş                                       joldas (coldas)

 

 

4-      Türkiye Türkçesinde kelime başında bulunan ince g’ler Kazak Türkçesinde ince k’dir.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi                       Kazak Türkçesi

göz                                            köz

güz                                            küz

göl                                             köl

geyik                                         kiyik

gerek                                         kerek

gün                                            kün

gönül                                         köñil

gök                                            kök

 

5-      Türkiye Türkçesinde kelime başında bulunan d’ler Kazak Türkçesinde t’dir.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi                       Kazak Türkçesi

dil                                              til

dört                                           tört

diş                                             tis

diri                                            tiri

deniz                                         teñiz

demir                                         temir

döşek                                        tösek

dağ                                            taw

dar                                             tar

dur-                                           tur-

dök-                                          tök-

dik-                                           tik-

 

Ancak de- fiili ile Arapça ve Farsça’dan alınan kelimeler her iki lehçede de d ile başlar:

de-                                             de-

dost                                           dos

dünya                                        düniye

din                                             din

devlet                                        däwlet (zenginlik mânâsında)

 

 

6-      Türkiye Türkçesinde sonunda n bulunan kelimelerin başındaki b’ler Kazak Türkçesinde m’dir.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi                       Kazak Türkçesi

ben                                            men

 

bin                                             mıñ

burun                                         murın

boyun                                        moyın

beyin                                         mıy

bin-                                            min-

 

7-      Türkiye Türkçesinde v ile başlayan aşağıdaki kelimeler Kazak Türkçesinde b ile başlar.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi                       Kazak Türkçesi

var                                             bar

varlık                                         barlıq (bütün, hep mânâsında)

var-                                            bar-

ver-                                            ber-

 

8-      a) Türkiye Türkçesindeki kalın ünlülü ve tek heceli kelimelerin sonundaki ğ(ı)’lar, Kazak Türkçesinde w’dir.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi                       Kazak Türkçesi

dağ                                            taw

sağ (sağlam mânâsında)           saw tuğ tuw

doğ-                                          tuw-

boğ-                                           buw-

yuğ-(yu-)(yıka- mânâsında)     juw- (cuw-) bağ          baw

 

b) Türkiye Türkçesinde kelime içinde bulunan ğ(ı)’ların büyük bir kısmı Kazak Türkçesinde w’dir.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi                       Kazak Türkçesi

ağır                                            awır

ağız                                           awız

bağır                                          bawır

buğra                                         buw

 

doğru                                        tuwra

kuğu                                          quw

ağu                                            uw

Bu ğ(ı)’ların az bir kısmı y olur:

sığır                                           sıyır

buğday                                      bıyday

 

9-      Türkiye Türkçesinde ilk hecesinde o veya ö bulunan bir kısım kelimeler, Kazak Türkçesinde u veya ü’lüdür.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi                       Kazak Türkçesi

doğ-                                          tuw-

boğ-                                           buw-

koğ- (kov-)                                quw-

boz-                                           buz-

gözet-                                        küzet-

öğret-                                        üyret-

soğuk                                        suwıq

oğul                                           ul

 

10-  Arapça ve Farsça’dan alınan kelimelerdeki f’ler Türkiye Türkçesinde muhafaza edilmiş, Kazak Türkçesinde ise p olmuştur.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi                       Kazak Türkçesi

fikir                                           pikir

defter                                        däpter

fil                                              pil

fayda                                         payda

âfet                                            apat

misafir                                       müsäpir (zavallı mânâsında)

tâife                                          taypa

vefa                                           opa

vefat                                          opat

örf                                             ğurıp

 

 

11-  Arapça’dan alınan kelimelerdeki ayınlar Kazak Türkçesinde

ğ olmuştur. Türkiye Türkçesinde ise düşmüştür.

Örnekler:

Arapça ‘ilim ‘âlim	Türkiye Türkçesi ilim âlim	Kazak Türkçesi ğılım ğalım
‘ömr	ömür	ğumır (ömir şekli de var)
‘asr	asır	ğasır
sa‘at	saat	sağat
ma‘na	mânâ	mağına
mu‘allim	muallim	muğalim
tabî ‘at	tabiat	tabıyğat
‘Abdullah	Abdullah	Ğabdulla

 

12-  Arapçadan alınan bazı kelimelerin başında yer alan “va” ve “ve” heceleri Türkiye Türkçesinde aynen korunmuş, Kazak Türkçesinde ise o veya ö olmuştur.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi                       Kazak Türkçesi

vatan                                         otan

vefa                                           opa

vefat                                          opat

vak‘a                                         oqıyğa

vasiyet                                       ösiyet

vekil                                          ökil

 

13-  Kazak Türkçesinde l ünsüzü, Türkiye Türkçesinden farklı olarak l, m, n, ñ ve z ünsüzlerinden sonra geldiğinde değişerek d olur. Bu değişme daha çok l ünsüzü ile başlayan eklerde (-lar, ler çokluk eki; -lıq,

-lik ve –lı, -li isimden isim yapma ekleri; -la-, -le- isimden fiil yapma eki) görülür.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi                       Kazak Türkçesi

yıllar                                          jıldar (cıldar)

göller                                         kölder

molla                                         molda

adamlar                                     adamdar (insanlar mânâsında)

gelinler                                      kelinder

kâğıtlar                                      qağazdar

denizler                                     teñizder

yıllık                                          jıldıq (cıldıq)

adamlık                                     adamdıq (insanlık mânâsında)

hanlık                                        xandıq

sözlük                                        sözdik

dilli                                            tildi

giyimli                                       kiyimdi

kanlı                                          qandı

gözlü                                         közdi

kolla-                                         qolda-

selâmlaş-                                   sälemdes-

dizginle-                                    tizginde-

anla-                                          añda- (dikkatli olmak mânâsında)

izle-                                           izde-

 

 

 

 

 

14-  Kazak Türkçesinde l ünsüzü, sedâsız (tonsuz) ünsüzlerden (k, q, p, s, ş, t) sonra geldiğinde değişerek t olur. Türkiye Türkçesinde böyle bir değişme görülmez. Bu değişme de daha çok l ile başlayan eklerde görülür.

 

Örnekler:

Türkiye Türkçesi                       Kazak Türkçesi

taşlar                                         tastar

kitaplar                                      kitaptar

atlar                                           attar

geyikler                                     kiyikter

arslan                                         arıstan

Kazaklar                                    Qazaqtar

dostluk                                      dostıq

açlık                                          aştıq

edepli                                        ädepti

kutlu                                          quttı

güçlü                                         küşti

başla-                                         basta-

işle-                                           iste-

sakla-                                         saqta-

akla-                                          aqta-

kışla-                                         qısta-

 

 

15-  Kazak Türkçesinde m ünsüzü bir kısım sedâlı (tonlu) ünsüzlerden sonra geldiğinde değişerek b olur. Bu değişme özellikle m ünsüzü ile başlayan (-ma-, -me- fiilden olumsuz fiil yapma eki, -ma, -me soru eki) eklerde görülür. Bu ekler m, n, ñ, ve z sedâlı (tonlu) ünsüzlerinden sonra geldiğinde başlarındaki m’ler b’ye dönüşür.

Örnekler:

Türkiye Türkçesi                       Kazak Türkçesi

yumma-                                     jumba- (cumba-)

konma-                                      qonba-

binme-                                       minbe-

sönme-                                      sönbe-

onma-(iyileşmemek                   oñba-

mânâsında)

yazma-                                      jazba- (cazba-)

sezme-                                       sezbe-

dedim mi?                                 dedim be?

oyun mu?                                  oyun ba?

sen mi?                                      sen be?

 

 

 

 

 

aldın mı?                                   aldıñ ba?

gördün mü?                               kördiñ be?

aldınız mı?                                aldıñız ba?

siz mi?                                       siz be?

az mı?                                        az ba?

 

 

16-  Kazak Türkçesinde m ünsüzü, sedâsız (tonsuz) ünsüzlerden (k, q, p, s, ş, t) sonra geldiğinde değişerek p olur. Türkiye Türkçesinde böyle bir değişme görülmez. Bu değişme de özellikle m ile başlayan eklerde görülür.

 

Örnekler:

Türkiye Türkçesi                       Kazak Türkçesi

yetmiş                                       jetpis (cetpis)

atma-                                         atpa-

gitme-                                        ketpe-

akma-                                        aqpa-

dikme-                                       tikpe-

açma-                                        aşpa-

içme-                                         işpe-

aşma                                          aspa-

düşme-                                      tüspe-

tepme-                                       teppe-

aldık mı?                                   aldıq pa?

gördük mü?                               kördik pe?

çöp mü?                                    şöp pe?

boş mu?                                     bos pa?

güreş mi?                                  küres pe?

ağaç mı?                                    ağaş pa?

aç mı?                                        aş pa?

saat mi?                                     sağat pa?

kayık mı?                                  qayıq pa?

kirpik mi?                                  kirpik pe?

 

 

ŞEKİL BİLGİSİ

İsim Çekim Ekleri

Çokluk Eki: +lAr, +dAr, +tAr (Ek Türkiye Türkçesinde yalnızca –lAr şekliyle kullanılmaktadır.)

 İyelik Ekleri:

1. teklik +m, (Ek Türkiye Türkçesinde de aynı şekilde kullanılmaktadır.)

1. çokluk +mIz; (Ek Türkiye Türkçesinde de aynı şekilde kullanılmaktadır.)

2. teklik +ñ, (Ek Türkiye Türkçesinde –n şeklinde kullanılmaktadır.)

2. çokluk +ñIz; +lArIñ, +lArIñIz; (Ek Türkiye Türkçesinde –nIz olarak kullanılmaktadır.)

 

3. teklik +I; +sI; (Ek Türkiye Türkçesinde de aynı şekilde kullanılmaktadır.)

3. çokluk +I; +Sı (Ek Türkiye Türkçesinde –lArI şeklinde kullanılmaktadır.)

 

Hâl Ekleri:

a. Yalın hâl: Eksizdir.

b. İlgi hâli: +nIñ, +dIñ, +tIñ (Ek Türkiye Türkçesinde –nIn –nUn şeklinde kullanılmaktadır.)

c. Yükleme hâli: +nI; +dI; +tI (Ek Türkiye Türkçesinde –I şeklinde kullanılmaktadır.)

d. Yönelme hâli: +ğa,+ge; +qa,+ke (Ek Türkiye Türkçesinde –A şeklinde kullanılmaktadır.)

e. Bulunma hâli: +dA;+Ta (Ek Türkiye Türkçesinde de aynı şekilde kullanılmaktadır.)

f. Ayrılma hâli: +dAn; +tAn; +nAn (Ek Türkiye Türkçesinde –DAn şeklinde kullanılmaktadır.)

g. Eşitlik hâli: +menen/+men; +benen/+ben; +penen/+pen (Ek Türkiye Türkçesinde –CA şeklinde kullanılmaktadır.)

h. Vasıta hâli: +dAy; +tAy; -şA Aitlik eki: +qı, +ki; +ğı, +gi Soru eki: -ma, -me; -ba, -be; -pa, -pe (Ek Türkiye Türkçesinde –lA şeklinde kullanılmaktadır.)

 

Fiil Çekim Ekleri

Şahıs Ekleri:

a. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri:

1. teklik -mIn, -pIn; (Ek Türkiye Türkçesinde –(I)m şeklinde kullanılmaktadır.)

1. çokluk -bIz, pIz; (Ek Türkiye Türkçesinde –(I)z şeklinde kullanılmaktadır.)

2. teklik -sIñ, (Ek Türkiye Türkçesinde –sIn şeklinde kullanılmaktadır.)

2. çokluk -sIñdAr; -sIzdAr; -sIz; (Ek Türkiye Türkçesinde –sInIz şeklinde kullanılmaktadır.)

3. teklik -ø, (Türkiye Türkçesinde de bu şekilde eksiz kullanılmaktadır..)

3. çokluk –ø (Ek Türkiye Türkçesinde –lAr şeklinde kullanılmaktadır.)

b. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri:

1. teklik -m, (Ek Türkiye Türkçesinde de aynı şekilde kullanılmaktadır.)

1. çokluk -k; (Ek Türkiye Türkçesinde de aynı şekilde kullanılmaktadır.)

2. teklik -ñ, (Ek Türkiye Türkçesinde –n şeklinde kullanılmaktadır.)

2. çokluk -ñdar; -ñIzdAr; -ñIz; (Ek Türkiye Türkçesinde –nIz şeklinde kullanılmaktadır.)

 

3. teklik -ø, (Türkiye Türkçesinde de bu şekilde eksiz kullanılmaktadır.)

3. çokluk –ø (Ek Türkiye Türkçesinde –lAr şeklinde kullanılmaktadır.)

c. Emir Kökenli Şahıs Ekleri:

1. teklik -AyIn, (Ekin Türkiye Türkçesi hâli bulunmamaktadır.)

1. çokluk -ayıq, -eyik; -yIn; -yıq, -yik; (Ekin Türkiye Türkçesi hâli bulunmamaktadır.)

2. teklik -ø, (Türkiye Türkçesinde de bu şekilde eksiz kullanılmaktadır.)

2. çokluk -ñdAr; -ñIzdAr, -ñIz; (Ek Türkiye Türkçesinde –In şeklinde kullanılmaktadır.)

3. teklik –sIn, (Ek Türkiye Türkçesinde de bu şekilde kullanılmaktadır.)

3. çokluk –sIn (Ek Türkiye Türkçesinde –sInlAr şeklinde kullanılmaktadır.)

 

Zaman ve Şekil Ekleri:

a. Bildirme Kipleri

Öğrenilen Geçmiş Zaman: -(I)p (Ek Türkiye Türkçesinde –mIş –mUş şeklinde kullanılmaktadır.)

Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -dI,-tI; -ğan, -gen; -qan, -ken; -AtIn,-ytIn (Ek Türkiye Türkçesinde –DI –DU şeklinde kullanılmaktadır.)

 Şimdiki Zaman: -A, -y; fiil + (Ip) + otır-, jat-(ır), jür-, tur- + şahıs eki; -(U)vdA (Ek Türkiye Türkçesinde –yor şeklinde kullanılmaktadır.)

Gelecek Zaman: fiil+ğalı (-geli, -qalı, -keli)+ jat-(ır), jür-, otır-, tur-+şahıs eki; -A, -y; -maq(şı), -mek(şi); -maq(şı), -mek(şi); -baq(şı), -bek(şi); -paq(şı), -pek(şi) (Ek Türkiye Türkçesinde –AcAk şeklinde kullanılmaktadır.)

Geniş Zaman: -Ar; -r (Ek Türkiye Türkçesinde de aynı şekilde kullanılmaktadır.)

b. Tasarlama Kipleri

Şart Kipi: -sA (Ek Türkiye Türkçesinde de aynı şekilde kullanılmaktadır.)

Gereklilik Kipi: fiil + -Uv/-v+ iyelik ekleri +kerek; fiil + -Uv/-v+ iyelik ekleri + teyis(ti) (Ek Türkiye Türkçesinde –mAlI şeklinde kullanılmaktadır.)

Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. (Kip Türkiye Türkçesinde de aynı şekildedir.)

İstek Kipi: -ğay, -gey; -qay, -key; fiil + ğı (-gi; -qı, -ki) + iyelik ekleri + keledi (Ek Türkiye Türkçesinde –A şeklinde kullanılmaktadır.)

 

 

 

 

Fiillerin Birleşik Çekimi

1. Rivayet

Rivayet çekimi, kip ve zaman eklerinden sonra “eken” (imiş) kelimesi kullanılarak yapılır.

 

2. Tip Görülen Geçmiş Zamanın Rivayeti

alğan ekenmin (almıştım)

 

3. Tip Görülen Geçmiş Zamanın Rivayeti

baratın ekenmin (gelirmişim)

 

Şimdiki Zamanın Rivayeti

1. Tip Şimdiki Zamanın Rivayeti

kele ekenbin (geliyormuşum)

 

2. Tip Şimdiki Zamanın Rivayeti:

jazıp otırğan ekenmin (yazıyormuşum)

 

3. Tip Şimdiki Zamanın Rivayeti

istevde ekenmin (çalışmaktayım)

 

Gelecek Zamanın Rivayeti

1. Tip Gelecek Zamanın Rivayeti

barğalı jatır ekenmin (gidecekmişim)

 

2. Tip Gelecek Zamanın Rivayeti

Bu kipin rivayet birleşik çekemi fiil + -a, -e; -y + -dI + eken + şahıs ekleri formülüyle kurulur:

tutadı ekenmin (tutacakmışım)

 

3. Tip Gelecek Zamanın Rivayeti

almaq ekenmin (almak niyetindeymişim)

 

 

 

Geniş Zamanın Rivayeti

berer ekenmin (verirmişim)

 

Şart Kipinin Rivayeti

Şart kipinin rivayetinde şahıs ekleri, şart ekinin üzerine gelir.

alsam eken (alsaymışım)

 

Gereklik Kipinin Rivayeti

baruvım kerek eken (gitmeliymişim)

 

İstek Kipinin Rivayeti

1. Tip İstek Kipinin Rivayeti

barğay ekenmin (gideymişim)

 

2. Tip İstek Kipinin Rivayeti

istegim keledi eken (çalışmak istiyormuşum)

 

Hikâye

Fiil kiplerinin hikâye şekli “e-di” (<er-) kelimesiyle yapılır. Kip ve zaman ekinden sonra “edi” kelimesi getirilerek hikâye çekimi yapılır. (TT: -idi)

 

Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikâyesi

urıp edim (vurmuştum)

 

Görülen Geçmiş Zamanın Hikâyesi

2. Tip Görülen Geçmiş Zamanın Hikâyesi

jılağan edim (ağlamıştım)

 

Şimdiki Zamanın Hikâyesi

2. Tip Şimdiki Zamanın Hikâyesi

jazıp otırğan edim (yazıyordum)

 

3. Tip Şimdiki Zamanın Hikâyesi

baruvda edim (gitmekteydim)

 

 

Gelecek Zamanın Hikâyesi

1. Tip Gelecek Zamanın Hikâyesi

barğalı jatır edim (gidecektim)

 

3. Tip Gelecek Zamanın Hikâyesi

almaq edim (almak niyetindeydim)

 

Geniş Zamanın Hikâyesi

berer edim (verirdim)

 

Şart Kipinin Hikâyesi

alsam edi (alsaydım)

 

Gereklik Kipinin Hikâyesi

jazuvım kerek edi (yazmalıydım)

 

İstek Kipinin Hikâyesi

1. Tip İstek Kipinin Hikâyesi

alğay edim (alaydım)

 

2. Tip İstek Kipinin Hikâyesi

istegim keletin edi (çalışmak istemiştim)

 

Şart

Şart birleşik çekimi, kip eklerinden sonra bol- fiilinin şartı ile elde edilir.

(TT: -ise)

 

Görülen Geçmiş Zamanın Şartı

2. Tip Görülen Geçmiş Zamanın Şartı

kelgen bolsam (gelmişsem)

 

Şimdiki Zamanın Şartı

2. Tip Şimdiki Zamanın Şartı

jazıp otırğan bolsam (yazıyorsam)

 

 

3. Tip Şimdiki Zamanın Şartı

baruvda bolsam (gitmekteysem)

 

Gelecek Zamanın Şartı

3. Tip Gelecek Zamanın Şartı

almaq bolsam (almak niyetindeysem)

 

Geniş Zamanın Şartı

keler bolsam

 

Gereklik Kipinin Şartı

jazuvım kerek bolsa (yazmalıysam)

 

-imek ve -iken Fiiliyle Yapılan İsim Çekimi

Kazak Türkçesinde isim çekiminin; şimdiki zaman, öğrenilen geçmiş zaman, görülen geçmiş zaman ve şart şekilleri görülmektedir.

 

1. Şimdiki Zaman

Şimdiki zamanın çekiminde değişik şahıs ekleri kullanılır. Ünlülerden ve l, r, v, y’den sonra m ile (-mIn, -mIz); m, n, ñ, z’den sonra b ile (-bIn, -bIz); k, p, t, s, ş’den sonra ise p (-pIn, -pIz) eki kullanılır.

Qazakpın (Kazak’ım)

 

2. Öğrenilen Geçmiş Zaman

Öğrenilen geçmiş zamanın çekimi “eken” (imiş) kelimesiyle yapılır.

bala ekenmin (çocukmuşum)

 

3. Görülen Geçmiş Zaman

Görülen geçmiş zamanın çekimi “e-di” (< er-) kelimesiyle yapılır.

qonaq edim (konuk idim)

 

4. Şart

Şart çekiminde isimlerin üzerine bolsa (olsa, ise) kelimesi getirilir.

üyde bolsam (evdeysem)

 

 

Yapım Ekleri

İsimden İsim Yapan Ekler

+Av: Birden yediye kadar olan sayılara gelerek beraberlik ifade eder: ekev (ikisi, her ikisi), üşev (üçü), törtev (dördü), altav (her altısı), besev (beşi, her beşi).

+dağan/+degen; +tağan/+tegen: Yuvarlak sayılara gelerek “-larca” anlamını verir: ondağan (onlarca), qırıqtağan (kırktan çok).

+dAs; +tAs; +lAs: Beraberlik, eşlik, ortaklık ifadesi yapar: köñildes (gönüldaş), attas (adaş), tilevles (dilektaş).

+ğılt(ım)/+qılt: Renk isimlerine ve sıfatlara gelir; yakınlık, benzerlik, azlık ifade eder: bozğılt (bozca, grimsi), sarğılt (sarıca), surğılt (grimsi), qışqılt (acımsı), sarğıltım (sarımsı).

+lI; +dI; +tI: Türkiye Türkçesinde +lI, +lU olan bu ekin Kazak Türkçesinde ünsüz uyumu dolayısıyla d’li ve t’li şekilleri vardır. Ayrıca ekin yuvarlak şekli görülmez: köşpeli (göçebe), arlı (utangaç), bayıptı (zeki), güldi (güllü), ataqtı (ünlü), paydalı (faydalı), edepti (edepli).

+lıq/+lik; +dıq/+dik; +tıq/+tik: Adlardan yer, âlet, topluluk adları, soyut adlar ve sıfat yapan ektir: balalıq, eginşilik (ekincilik), orındıq (sandalye), joldastıq (yoldaşlık), kisilik (kişilik), biyiktik (yükseklik), jıldıq (yıllık), tündik (baca deliği), aptalıq (haftalık).

+raq/+rek: Sıfatlarda karşılaştırma yapar. Ünsüzle biten kök ve gövdelerde yardımcı ünlü kullanılır. kögirek (daha mavi), ağıraq (daha ak), jaqsıraq (daha güzel), küştirek (daha güçlü), terenirek (daha derin).

+sIz: -lı, -li ekinin olumsuzudur: balasız, muñsız (kedersiz), caysız (yersiz), talapsız (amaçsız), esepsiz (hesapsız), caramsız (yararsız), sansız (sayısız), adiletsiz (adaletsiz), ünsiz (sessiz), äkesiz (babasız).

+şA: Küçültme ekidir ayrıca dil ve lehçe isimleri türetir: kitapşa (bröşür), balıqşa (balıkcık), ögizşe (dana), körpeşe (minder), türikşe (Türkçe), ağılşınşa (İngilizce), nemisşe (Almanca).

+şAñ: Sıfat türeten bir ektir: aşuşan (öfkeli), etikşen (çizmeli), sözşen (söz ustası), terşen (çok terleyen), boyşañ (uzun boylu), kirşeñ (kir tutan, çabuk kirlenen)

+şaq/+şek: Sevgi ve küçültme ifade eder: kelinşek (genç kadın), inişek (küçük kardeş), qulınşaq (taycık, sevimli tay).

+şI: Türkiye Türkçesindeki -çı, -çi ekidir: qoyşı (çoban), kömekşi (yardımcı), jazuvşı (yazıcı, yazar), tilşi (dilci), saqşı (muhafız), nusqavşı (öğretmen), qaqpaşı (kaleci), qulıpşı (anahtarcı), sportşı (sporcu).

 +şIl: Bir şeye bağlılık, düşkünlük ifade eden isimler türetir: uyqışıl (uykucu), şayşıl (çay düşkünü), özimşil (bencil), külkişil (şakrak), oyşıl (akıllı, bilgin), Türikşil (Türkçü), ultşıl (milliyetçi).

+şıq/+şik: Küçültme ve sevgi ekidir: oyınşık (oyuncak), üyşik (evceğiz), kirşik (leke), kölşik (gölcük), töpeşik (tepecik), ayşıq (hilâl), qalaşıq (küçük şehir).

+tay: Uyuma girmeyen bu ek, akrabalık adları veya sevgi ve küçültme ifadeli sözler yapar: ağatay (ağabeycik), şeşetay (anacık), kişkentay (küçücük), azğantay (azıcık), erketay (nazlıcık).

 

İsimden Fiil Yapan Ekler

+A-: İsimlerden olma ve yapma bildiren fiiller türetir: ata- (adlandır-), sana- (say-), küze- (nişan al-), çepe- (şamar vur-), tüne- (gecele-), bota- (buda-), sına- (sına-, eleştir-), möldire- (berraklaştır-), oy(ı)na- (oyna-).

+Al-, +l-: Geçişsiz fiiller türetir: joğal- (yok ol-, kaybol-), suyıl- (sıvılaş-, akıcılış-), oñal- (düzel-, iyileş-), teñel- (denkleştiril-), tiril- (diril-), teñel- (denk ol-).

+Ar-, +r-: Geçişsiz fiiller türetir: jañar- (yenilen-), qısqar- (kısal-), özger- (değiş-, başkalaş-), eskir- (eski-), jasar- (gençleş-).

+Ay-: Oluş bildiren geçişsiz fiiller türetir: azay- (azal-), köbey- (çoğal-), qartay- (yaşlan-), muñay- (kederlen-), küşey- (güçlen), qaray- (karar-).

+dA-: Yansıma seslerden, oluş bildiren fiiller yapar: şırılda-, tarsılda- (gürültü yap-), bajılda- (homurdan-), küñkilde- (mırıldan-).

+I-: Geçişli ve geçişsiz fiiller türetir: bayı- (zenginleş-), janı- (bile-), keñi- (bollaş-), jelpi- (es-), jası- (garipleş-, üzül-), kemi- (azal-), renji- (darıl-), juvası- (uysallaş-).

+k-/+q-; +ıq-/+ik-: İsimlerden olma bildiren fiiller türetir: aşıq- (acık-), zorıq- (zorlan-), demik- (nefesi daral-), jolıq- (karşılaş-), tarıq- (darlan-), keşik- (gecik-), ornıq- (yerleş-), jolıq- (karşılaş-).

+lA-; +dA-; +tA-: En çok görülen yapım ekidir: ilgerile- (ilerle-), oyla- (düşün-), basta- (başla-), kolda- (kolla-), közde- (gözle-), töbele- (tepele-), tizginde-(dizginle- ), ezüvle- (ez-).

+lAn-; +dAn-; +tAn-: aşulan- (öfkelen-), iyelen- (sahip ol-, al-), maldan- (mal sahibi ol-), namıstan- (utan-), küdikten- (şüphelen-), sezikten- (şüphelen-), köñilden- (sevin-).

+lAs-; +dAs-; +tAs-: birles- (uy-, denk ol-), sırlas- (sırlaş-), kömektes- (yardım et-), dostas- (dostlaş-), muñdas- (derdini paylaş-), eldes- (barış-, anlaş-).

+lAt-; +dAt-; +tAt-: endet- (saz çal-), borandat- (fırtına es-), tündelet- (gece boyunca git-), tezdet- (hızlandır-), davıllat- (fırtına çıkar-).

+qar-/+ker-; +ğar-/ +ger-: Olma ve yapma bildiren fiiller türetir: basqar- (yönet-, idare et-), añğar- (anla-), suğar- (sula-), teñger- (denkleştir-, denk say-), esker- (dikkat çek-, hatırlat-).

+rA-: Daha çok tabiat seslerinin taklidine dayanan adlardan, oluş bildiren fiiller yapar: barqıra- (bar bar bağır-), şırqıra- (hıçkır-), dürkire- (uğulda-), şurqıra- (kişne-).

+sI-: Harekete gibilik, benzerlik anlamı katar: batırsı- (kahramanlık tasla-), bilgensi- (bilgiçlik tasla-), bosansı- (boşal-, çözül-), ögeysi- (yadırga-, yabancılaş-), oqığansı- (okuyormuş gibi yap-).

+sIn-: Yaptığı fiile ... görmek, ... saymak anlamları katar: jüreksin- (çekin-), azsın- (azımsa-), azsın- (azımsa-, az bul-), mensin- (benimse-), jatsın- (yadırga-), süysin- (imren-, hayran ol-).

+sIrA-: İşlek değildir: qansıra- (kan kaybet-, kederlen-), qımızsıra- (kımız içesi gel-), bavırsıra- (kardeşini, akrabalarını özle-), älsire- (hâlsizlen-).

 

Fiilden İsim Yapan Ekler

-aq/-ek: Sıfat ve isim türetir: pışaq (bıçak), qorqaq (korkak), kesek (parça, bölüm), qaşaq (kaçak), ürkek, uşaq (uçak), oraq (orak), turaq (durak).

-ndI: Fiilin gösterdiği hareketin sonucu olan isimler türetir: sıpırındı (süprüntü),

ügindi (posa, talaş), asırandı (evlatlık), ağındı (hızlı, süratli), juvındı (köpek aşı, yal), tuvındı (eser, çalışma), jasandı (yapay).

-ğak/-gek; -qaq/-kek: Sıfat türeten bir ektir: asqaq (mağrur, kibirli), jabısqaq (yapışkan), tayğak (kaygan), toñğak (soğuğa dayanıksız), mayısqaq (mayışık, yumuşak).

-Iş: Soyut isimler türeten bir ektir: quvanış (kıvanç, sevinç), süyiniş (sevinç), sağınış (hatırlama, özlem), ökiniş (pişmanlık, üzüntü), qızğanış (kıskançlık), ötiniş (rica).

-k/-q; -ıq/-ik: Sıfat ve isim türetir: taraq (tarak), qazıq (kazık), sızıq (çizgi), tösek (döşek), aşıq (açık), bitik (tıknaz, kısık), qılıq (davranış), tüsinik (fikir, düşünce), körik (ihtişam, güzellik).

 -(I)m: Soyut ve somut isimler türetir: alım (kuvet, güç), bölim (bölüm), kiyim (giyim), baylam (demet, netice), tıyım (yasak, tehdit), tizim (liste).

-mA; -pA; -bA: ilme (ilmik, düğüm), bölme (oda), kömbe (gömü, maden), köşpe(göçme), tapsırma (vazife, emir, iş), basqarma (idare), köşirme (kopya), kespe (erişte), baspa (matbaa).

-maq/-mek; -paq/-pek; -baq/-bek: Aslen mastar eki olan bu ek, kalıcı isimler türetmiştir: ilmek (düğüm), sırmaq (yün ceket), jumbaq (bilmece), şaqpaq (çakmak), qıspaq (zorlama, cebir), oymaq (dikiş yüksüğü).

-mIs: Aslen mastar eki olan bu ek, kalıcı isimler türetmiştir: bolmıs (varlık, mevcudiyet), kılmıs (suç), jazmıs (yazgı, kader), turmıs (hayat, yaşam).

-(I)n: Genellikle somut isimler türetir: tolqın (dalga), javın (yağmur, yağış), egin

(ekin), tığın (tapa, tıkaç), kelin (gelin), tütin (tütün), şığın (masraf).

-qı/-ki; -ğı/-gi: Genellikle âlet adları türeten bir ektir: burğı (matkap), süzgi (süzgeç), tamızğı (damla), jıynaqı (derli tolu), tepki (tekme), şalğı (tırpan), soqqı (darbe, yenilgi), külki (gülme, neşe).

-qın, -kin, -ğın: quvğın (kovalama), bosqın (göçmen), köşkin (heyelan), qırğın (büyük kavga, kıyım), uşqın (kıvılcım).

-qış/-kiş; -ğış/-giş: Somut ve soyut isimler türetir: tutqış (tutacak), basqış (basamak), sezgiş (hassas, sezgin), aşulanğış (öfkeli, kızgın), küldirgiş (komedyen), sıpırğış (süpürge), eskertkiş (âbide, anıt).

-şaq/-şek: Daha çok karakter özelliği belirten sıfatlar türetir: erinşek (tembel), maqtanşaq (övüngen), urınşaq (kavgacı), unıtşaq (unutkan), jutqınşaq (gırtlak), emşek (meme, göğüs).

 

Fiilden Fiil Yapan Ekler

-dIr-; -tIr-: Ettirgen çatı ekidir: aldır-, ayttır- (söylet-), keptir- (kurut-), toltır- (doldur-), keltir- (getir-), bildir-, bezdir-.

-ğız-/-giz-; -qız-, -kiz-: Ettirgen çatı ekidir: urğız- (vurdur-), turğız- (durdur-), kirgiz- (girdir-), aytqız- (söylet-), ötkiz- (geçir-), ekkiz- (ektir-), otırğız- (oturt-).

-(I)l-: Edilgen çatı ekidir: üzil- (kop-, koparıl-), juvıl- (yıkan-), jıynal- (toplan-, bir araya gel-), baylanıl- (bağlanıl-), şeşil- (çözül-, açıl-).

 -(I)n-: Dönüşlü çatı ekidir: taran-, oran- (sarıl-), körin- (görün-), oylan- (düşün-), kiyin- (giyin-), juvın- (yıkan-), qaharlan- (öfkelen-).

-qıla-/-kile-; -ğıla-, -gile-: Hareketin tekrarını ve sürekliliğini bildirir: tepkile- (tekmele-), türtkile- (dürtükle-), sozğıla- (çekiştir-, uzat-), şapqıla- (vurup dur-), ürgile- (çene çal-).

-(I)r-: Ettirgen çatı ekidir: asır- (aşır-, geçir-), tüsir- (düşür-), köşir-(göçür-), pisir- (pişir-), öşir (sondür-), qaytar- (döndür-), şığar- (çıkar-).

-(I)s-: İşteş çatı ekidir: aytıs- (atış-), köris- (görüş-), karas- (bakış-), tanıs- (tanış-), kelis- (anlaş-, uyuş-), pikirles- (akıl danış-).

-(I)t-: Ettirgen çatı ekidir: azayt- (azalt), kötert- (kaldırt-), oqıt- (okut-), ürkit- (ürküt-), küret-, jönelt- (yönelt-).

 

Sıfat-Fiiller

Sıfat-fiiller nesnelerin geçici hareket vasıflarını karşılayan kelimelerdir. Kazak Türkçesindeki sıfat-fiiller şunlardır:

-Ar, -r: Geniş zaman sıfat-fiilidir: aytar söz (söyleyecek söz), ayırılar dos (ayrılacak dost), tıñdar (dinleyen), keler (gelir, gelecek), oqır (okuyan), jol körseter jan (yol gösterecek kimse), jas töker şaq (yaş dökecek zaman), barar jer (gidilecek yer).

-AtIn, -ytIn: Geniş zaman sıfat-fiilidir: alatın (alacak olan), töleytin (ödeyecek olan), isteytin (işleyecek), oqıytın (okuyacak, okunacak), ötkizetin (geçirilecek), qaraytın bala (bakılacak çocuk), tıñdaytın adam (dinlenecek adam), jazatın qağaz (yazacak kâğıt), keletin mezgil (gelecek zaman).

-ğan/-gen; -qan/-ken: Geçmiş zaman sıfat-fiilidir: jazılğan (yazılmış), jasağan (yaşamış), körgen (görmüş), şekken (çekmiş), aşqan (açmış), isken qımızım (içtiğim kımız), men tuvğan jer (benim doğduğum yer), sen bergen kitap (senin verdiğin kitap), ölgen kişi (ölmüş kişi).

-mAs: -ar, -er, -r sıfat-fiilin olumsuzudur: barmas (gitmez), üzbes (kopmaz), aytpas (söylemez), qulağın salmas (kulak vermez), tiliñdi almas (sözünü tutmaz), qılış ötpes temir (kılıç işlemez demir), sönbes şıraq (sönmez mum), körmes köz (görmez göz), bitpes qayğı (bitmez kaygı).

 

(Türkiye Türkçesinde sıfat-fiil ekleri –An, –AsI, –mAz, –Ar, –DIk, -AcAk, -mIş –mUş şeklindedir.)

 

 

 

Zarf-Fiiller

Zarf-fiiller hareket hâli ifade eden fiil şekilleridir. Kazak Türkçesindeki zarf-fiiller şunlardır:

-A, -y: Daha çok birleşik fiil kuruluşunda ve tekrar gruplarında kullanılır: küle söyledi (gülerek söyledi), eri söyley, eri jügire jöneldi (kâh konuşarak, kâh koşarak gitti), ayta ayta (söyleye söyleye), qaray qaray (baka baka), kele kele (gele gele), kele cat- (gel-), tüsine al- (anlayabil-).

-ğalı/-geli; -qalı/-keli: Türkiye Türkçesindeki “-alı/-eli” zarf-fiilnin karşılığıdır: barğalı (gideli), tanısqalı (tanışalı), körispegeli (görüşmeyeli), qaytqalı (geri döneli), Seni körmegeli üş ay boldı (Seni görmeyeli üç ay oldu), basqa qalağa barğalı (başka şehire gideli).

-ğanda/-gende; -qanda/-kende: Zaman işlevi olan bir zarf-fiil ekidir: barğanda (gidince), kelgende (gelince), turğanda (durunca), aytqanda (söyleyince), jel eskende (yel estiğinde), qıs bolğanda (kış olduğunda).

-ğanşa/-genşe; -qanşa/-kenşe: Zaman sınırlaması yapar: barğanşa (gidinceye kadar), kelgenşe (gelinceye kadar), ölgenşe küldi (ölesiye kadar güldü), aytqanşa (söyleyinceye kadar).

-(I)p: alıp, kelip (gelip), körüp (görüp), tüsinip (anlayıp), qozı mañırap, buzav möñirep (kuzu meleyip, buzağı bağırıp). l ile biten tek heceli fiillerde l düşebilir: bop (olup), qap (kalıp).

-mAstAn, -bAstAn, -pAstAn: Olumsuz anlamı vardır: kelmesten (gelmeden), aşpastan (açmadan), juvmastan (yıkamadan), bilmesten (bilmeden), aqpastan (akmadan), körmesten (görmeden).

-mAy; -bAy; -pAy: -p zarf-fiil ekinin olumsuzudur: barmay (gitmeden), jazbay (yazmadan), aytpay (söylemeden), kelmey (gelmeden), jılamay (ağlamadan), toymay (doymadan), buzbay (bozmadan).

-mAyInşA, -bAyInşA, -pAyInşA: Olumsuzluk ifade eder ve Türkiye Türkçesindeki “-madan” zarf-fiiline karşılık gelir: almayınşa (almadan), bermeyinşe (vermeden), jazbayınşa (yazmadan), tözbeyinşe (dayanmadan), aytpayınşa (demeden), bitpeyinşe (bitmeden), oylamayınşa (düşünmeden)

 

(Türkiye Türkçesinde zarf-fiil ekleri –Ip –Up, -ArAk, -mAdAn, -mAksIzIn, -DIkçA, -IncA, -AlI, -kAn, -AsIyA, -cAsInA şeklindedir.)

 

 

 

Hareket Adları (İsim-Fiiller)

Kazak Türkçesinde hareket adları -s ve -v ekleriyle yapılır.

-(I)s: Bu ek, diğer Kıpçak grubu lehçelerinde olduğu gibi, Kazak Türkçesinde de hareket adları yapan bir ektir: tartıs (çekiş), qurılıs (kuruluş), özgeris (değişim), kelis (geliş), köterilis (yükseliş), şaykas (dövüş.)

-(U)v: Kazak Türkçesinde mastar ekidir: jazuv (yazmak), könüv (alışmak), oquv (okumak), qurmettev (hürmet etmek), aluv (almak), aytqızuv (söyletmek), otıruv (oturmak), tıñdav (dinlemek).

 

(Türkiye Türkçesinde isim-fiil ekleri –mA, -Iş, -mAk şeklindedir.)

 

KELİME TÜRLERİ

Zamirler

a.       Kişi zamirleri

Kazak Türkçesindeki kişi zamirleri:

teklik	çokluk
men	biz
sen	sender
ol	olar

 

Dönüşlülük zamiri “öz” (kendi) kelimesidir: özim (kendim), öziñ, özi, özimiz, öziñiz, özderi.

Özim körgenim joq. (Kendim görmedim).

Öziñ qay jerdensiñ? (Sen nerelisin?).

 

Kazak Türkçesindeki işaret zamirleri:

bul (bu), mına (bu), osı (o), sol (o), ol (o), ana (o). Bu asıl işaret zamirlerinin yanı sıra, şu kelimelerde işaret kavramı belirtirler: anav (şu, o), mınav (bu), sonav (ta, te, orada), osınav (şunlar), mınalar (bunlar). bular (bunlar), sona (onlar), ene (o, işte), eneki (işte, oradaki).

 

Kazak Türkçesindeki belirsizlik zamirleri: Külli (tümü), barşa (tümü), birşene

(birikisi), qaysı (hangisi), büttin (bütün), birev (birkaçı), eşkim (hiçkimse), keybir (bazı), keybiri (kimisi), ärkim (herkes), eşqaysısı (hiçbiri), äldekim (herhangi biri), köbi (çoğu), barlıq (tümü, bütün).

 

Kazak Türkçesindeki soru zamirleri:

kim, qalay (nasıl), ne, qay (hangi), nemene (ne), qayda (nerede), neşinşi (kazıncı), qaydan (nereden), qanşağa (kaça), qanday (nasıl), qaysı (hangi), qaysısı (hangisi).

 

SIFATLAR

Niteleme Sıfatları:

qara (kara), aq (ak), erikken (aylak), şirik (çürük), tıñ (dinç), aşulı (öfkeli), paydalı (faydalı), kündelik (gündelik), üysiz (evsiz), aqılsız, balasız vs.

İşaret Sıfatları:

bu, bul (bu), sol (şu), ana (şu), o, ol (o), mına (bu), osı (o), ano (o), sol (o).

Asıl Sayı Sıfatları: Bir, eki, üş, tört, bes, altı, jeti, segiz, toğız, on, jıyırma (yirmi), otız, qırıq (kırk), elüv (elli), alpıs (altmış), jetpis (yetmiş), seksen, toqsan, jüz, min (bin), million. jıyırma ağaş (yirmi ağaç), toğız öy (dokuz ev), bes jıl (beş yıl).

Sıra Sayı Sıfatları: Asıl sayı sıfatlarının üzerine -(ı)nşı, -(i)nşi ekleri getirilerek yapılır: besinşi (beşinci), altınşı, qırıqınşı (kırkıncı), birinşi, ekinşi (ikinci), üşinşi, jetinşi (yedinci).

Kesir Sayı Sıfatları: üştiñ ekisi (üçte iki), bestiñ biri (beşte bir), jüzdiñ besi (yüzde beş), besten bir (beşte bir), onan üş (onda üç), mıñnan üş (binde üç) gibi. Şu yapılar da kesir sayı ifadesi vermektedir: jarım alma (yarım elma), şiyrek sağat (çeyrek saat).

Üleştirme Sayı Sıfatları: eki ekiden (ikişer), on onnan (onar), üş besten (üçer beşer), altı altıdan (altışar), birden ekiden (birer ikişer).

Kazak Türkçesinde ayrıca birden yediye kadar olan sayılara gelen -Av ekiyle yapılan topluluk sayı sıfatları da bulunmaktadır: birev (bir tane), ekev, üşev, törtev, besev, altav, jetev.

Belirsizlik Sıfatları: barşa (bütün, tüm), keybir (bazı), az, köp (çok), birtalay (hayli, epey), bütin (bütün), bükil (bütün), birqanşa (birkaç), birneşe (birkaç), pelen (falan), eşbir (hiçbir).

Soru Sıfatları: qay (hangi), qaysı (hangi), qalay (nasıl), qanday (hangi), qanşa (kaç), neşe (kaç).

 

 ZARFLAR

Zaman Zarfları: Bugin (bugün), bıltır (geçen yıl), erten (yarın), erteli-keş (erken-geç), erte (erken), burın (önce, eskiden), tün (gece), tünevgüni (geçenlerde), kündiz (gündüz), künboyı (gün boyu), kündiz-tüni (gece gündüz), kün sayın (her gün), kün-tün (gece gündüz), künilgeri (evvelki gün), keyin (sonra), toqtavsız (durmadan), üzdiksiz (aralıksız), dayım (daima), qısta (kışın), jazda (yazın), keş (akşam), aqşam, ezirşe (henüz), eli (henüz).

 

Yer-Yön Zarfları: keri (geri), tömen (aşağı), joğarı (yukarı), ilgeri (ileri), alğa (ileri), aldı (ön), alda (önde), beri, ar jaq (öte), sırtqarı (dışarıya), qarsı (karşı), işkeri (içeri), tısqarı (dışarı), astı (aşağı).

 

Nitelik (Durum) Zarfları:

lezde (ani), andavsız (ansızın), abaysızda (ansızın), kenetten (birdenbire), birden, bulay (böyle), bunday (böyle), olay (öyle), sonday (öyle), jıldam (çabuk, tez), qısqa (kısa), uzın (uzun), osılay (böyle), osınday (böyle), mınanday (şöyle), tez, şapşañ (çabuk), razı (memnun), zorlap (zorla), jaqsı (iyi, güzel), birte-birte (yavaş yavaş).

 

Miktar Zarfları: bek (gayet), biraz, az-maz (biraz), kem (az, eksik), tım (pek, çok), jetkilikti (oldukça), artıq (fazla), asa (fazla), az, köp (çok), siyrek (seyrek), birtalay (hayli), onşa (onca), cüzdey (yüzlerce), ondan (onlarca).

 

Soru Zarfları: nege (niçin), ne üşin (ne için), qalay (nasıl), qanday (nasıl), nege (niye), qaşan (ne zaman), qaşannan (ne zamandan).

 

EDATLAR

Ünlemler

Duygu Ünlemleri:

oybay (eyvah), ura (hurra), e (ha), tu (tüh), tuv (aman), qap (vay vay, heyhat), pay-pay (oho, vay vay), alaqay (oley, yaşasın), oy, uh (of), ehe (sevinç ünlemi), bärekeldi (aferin), oypırmay (vay canına)

Seslenme Ünlemleri: vav (ey, hey), va (hey, ya), äy ey), ey (ey, hey).

Gösterme Ünlemleri: mä (işte), mine (işte), sonav, däl (şu, ta), äni-äni (işte, şu).

Cevap Ünlemleri: iye (evet), jä (evet, tamam), joq (hayır), qup (tamam, olur).

 

BAĞLAÇLAR

Sıralama Bağlaçları: jäne (ve), men/pen (ile), da (ve, da).

Denkleştirme Bağlaçları: yaki/yakiy (veya), ya (veya, ya da), älde (ya da), nemese (ya da, veya, veyahut).

Karşılaştırma Bağlaçları: quy...quy (ister...ister), eri...eri (hem...hem), birde ... birde (bazen ... bazen), äri ... äri (gerek ... gerek/hem ... hem/bazen ... bazen), ya ... ya, birese ... birese (bir ... bir), ne ... ne.

Birese jañbır javadı, birese kün şığadı. (Bir yağmur yağıyor, bir güneş çıkıyor).

Ne men baram, ne sen bar. (Ne ben gideyim, ne sen git).

Cümle Başı Bağlaçları: biraq (ama),

degenmen (fakat), al (fakat), eytpese (yoksa), jok (yoksa), elde (yoksa), öytkeni (çünkü), eger (eğer), esirese (bilhassa), onda (o zaman, öyleyse), nege deseñ (çünkü), alay bolsa (öyleyse), sebebi (çünkü).

Sona Gelen Bağlaçlar: da/de/ta/te (de, dahi, bile), ay/aq/av (kuvvetlendirme bağlaçları), emes (değil), tügil (değil), bolsa (ise), ekeş (hatta, dahi, bile).

Son Çekim Edatları

Yalın ve ilgi halinden sonra kullanılanlar:

üşin (için), men (ile), arqılı (üzerinden, vasıtasıyla), boyı (boyunca), boyınşa (göre), dep (diye), sayın (boyu, her), sıyaqtı (gibi), sekildi (gibi, şekilli).

 

Yönelme halinden sonra kullanılanlar:

şeyin (kadar), qaray (doğru), qarsı (karşı), taman (doğru), deyin (değin), tarta (doğru), juvık (doğru, kadar), salım (doğru), karaganda (göre, nazaran).

 

Ayrılma halinden sonra kullanılanlar:

bastap (itibaren), beri, keyin (sonra), soñ(sonra), burın (önce), artıq (aşkın, fazla), basqa (başka), asqan (aşkın).

 

KAZAK TÜRKÇESİ METİNLER

 

KAZAK TÜRKÇESİ: Batır Küşikter

Eki küşik awlağa şıqtı. Olar aspanğa qaradı. Jarqırağan jartı domalaq kördi. Küşikter ne ekenin bilmey añ-tañ. Al jartı domalaq bütin döñgelekke aynaldı. Küşikter qorqıp ketti. -Kel üreyik, - dedi küşiktiñ birevi. -Ürsek üreyik, - dedi ekinşisi. Küşikter ürdi. Al döñgelek joğarı qaray jılqı berdi. -Äne qorıqtı, - dep quvandı birinşi küşik. -Qaşıp bara jatır, dedi ekinşisi. Küşikter quvanıp üre berdi.

 

TÜRKİYE TÜRKÇESİ: Kahraman Enikler

İki enik avluya çıktı. Onlar gökyüzüne baktı. Parlayan yuvarlak bir ışık gördüler. Enikler, ne olduğunu bilmeden şaşırdılar. O parlak ışık bütün evrene yayıldı. Enikler korktular. -Gel havlayalım, - dedi eniğin birisi. -Havlayalımsa havlayalım, -dedi ikincisi. -O parlak daire yukarı doğru yavaşça ilerledi. -İşte korktu, diyerek sevindi birinci enik. -Kaçıp gidiyor, dedi ikincisi. Enikler sevinerek havladılar.

 

KAZAK TÜRKÇESİ: Qaraadırdıñ qarağandı sayı elsiz. Aynalada qabat-qabat şubar adırlar. Jaqın töbelerdiñ barlığın alasa boz qarağan, tobılğı basqan. Say boyında may ayınıñ salqın lebi esedi. Bastarı kögerip, bürlenip qalğan qalıñ karaqan jel lebimen sıbdır-sıbdır qağıp teñselip, ırğalıp koyadı. Mañaydan jualardıñ, jas şöpterdiñ isi keledi. Uzın keñ ölkeni qaptay basqan qarağannıñ ortasında tereñ, küp jar bar. Sonıñ bas jağında itmurındı qalıñ jınıstıñ arasında qasqır ini bar. Jakın elge melim eski in. Jazğa salımnan beri sonı eki qasqır kelip meken etti. Burın itmurın janındağı kişkentay alañda keñdigi kisi sıyğanday uş ülken in bolatın. Biyıl jas topırağı jağasında döñkiyip, tağı bir jaña in şıqqan. Bäriniñ aydanı bir, jer astınan qatınası bar. Mañayı qasqırdıñ oynağı. Jas şöpter basılıp, taptalıp qalğan

 

TÜRKİYE TÜRKÇESİ: Karaadır’ın akasyalı vâdisinde insan yok. Etrafta kat kat alaca yükseltiler. Yakın tepelerin hepsini alçak boz akasyalar ve kızılcıklar kaplamış. Vâdi boyunca mayıs ayının serin yeli esiyor. Tepeleri yeşermiş ve çiçeklenmiş sık akasyalar, rüzgârın çarpmasıyla “Fısıl!. Fısıl!” diye sallanıp, ırgalanıyor. Çevreden soğanların ve yeşil otların kokusu geliyor. Uzun ve geniş bir bölgeyi kaplayan akasyaların ortasında derin ve boş bir uçurum var.

 

 

 

Bu uçurumun baş tarafında böğürtlenli sık ağaçlığın içinde bir kurt ini var. Yakında oturan halkın bildiği eski bir in. Yaza doğru iki kurt gelip bu ine yerleşti. Daha evvel böğürtlen yanındaki küçük alanda genişliği bir insan sığacak kadar olan üç in vardı. Bu yıl, kenarındaki yaş toprağı ile yeni bir in daha ortaya çıkmış

 

Kazak Türkçesinde Bulunup Türkiye Türkçesinde Kullanılmayan Kelimeler

 

Bu bölümde Kazak Türkçesinde kullanılan ancak Türkiye Türkçesinde müstakil olarak o anlamı karşılayacak bir kelimenin olmadığı kelimeleri belirteceğiz.

 

Abreviatura – Müessesenin veya belirli kuruluşların kısaltılmış şekli. T.C. gibi.

Abitruyent – Ortaokulu bitirmiş veya bunu bitirerek bir üst sınıfa geçmiş kişi.

Adaldav – Aldığı parayı hak etmek.

Adır – Dağdan küçük, tepeden büyük yükseltiler.

Adıraspam – Halk arasında birçok hastalığa iyi geldiğine inanılan bir ot çeşidi.

Adırayuv – Gözünü büyüterek sinirli şekilde bakmak.

Acırayısuv – Birbirine sert bakışmak.

Acırıq – Kumlu yerlerde çıkan, atların çok sevdiği bir ot çeşidi.

Aygölek – Çocukların ve gençlerin oynadığı bir oyunun adı.

Aydasuv – Sürmekte olana yardım etmek.

Alağızuv – Bir şeye meraklanmak, merak içinde olmak, huzursuzlanmak

Alaqtav – Ne yapacağını bilemeden etrafa bakmak.

Anqaytuv – Bir şeyin ağzını, kapağını sonuna kadar açmak.

Apataylav – “Anneciğim!” diye birkaç defa bağırmak.

Bayğazı – Yeni elbise için verilen hediye.

Balapandav – Kuşun yavrulaması.

Burgaqtatuv – Rüzgârla karışık yağan kar veya yağmur.

Dat – Eski zamanlarda büyük dereceli kimselerden söz söylemek, fikir bildirmek için “dat” diye ses çıkararak izin alınırdı.

Delyidüv – Yerinde tuhaf durmak, yerine oturmamış bir şey.

Digirlev – Çabuk-çabuk, acele-acele diye sıkıştırmak.

 

 

 

 

Cabdıq – Herhangi bir şey için hazırlık.

Caya – Büyükbaş hayvanın kalça kemiğinin üstündeki et.

Kebir – Tuz oranı yüksek olduğu için donmayan yer.

Kezdik – Pek büyük olmayan bıçak.

Kenelüv – Gönlü rahatlatmak, bolluğa kavuşmak.

Keskek – Yaralı olan hayvanın yarasını yalamaması için boynuna takılan nesne.

Küldireviş – Çadırın tepesindeki ağacın parçaları.

Külkildesüv – Karşılıklı olarak bir itiraz hakkında konuşmak.

Qalca – Doğum yapan hanım için özel olarak kesilen hayvanın adı.

Qansırav – Kan kaybı neticesi bayılmak

Qayuv – Elle ince olarak dikmek.

Qom – Devenin hörgücündeki yağ.

Qudanda – Dünür olduktan sonra oluşan akrabalık durumu.

Lesüv – Bir şeyin peşini bırakmadan arkasına gitmek.

Mayqara – Kireçli toprakta, başka hiçbir bitkinin olmadığı yerde biten uzun boylu bitki.

Manıravıq – Çok meleyen, melemeden duramayan.

Mapelev – Özel ilgi göstererek bakmak

Mükis – Kulağının, dilinin eksikliği, iyi duymaması, net konuşamaması gibi.

Örelev – Hayvanın bir arka bir ön ayağını bağlamak.

Seksiyüv – Belli bir şeyin yakışıksız yerleştirilmiş olması, yakışıksız olarak görünmesi.

Sığırayuv – Gözlerini kısarak bakmak.

Sılpıldaq – Karın eriyerek her tarafın çamur ve su olması.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kazak Türkçesi Üzerine Çalışma Yapanlar:

1- ABDİKADİROVA, Nazım, Kazak Mizahı ve Önemli Kazak Mizah Tipleri, (Kazakh Humour and Important Kazakh Humour Types), Danışman: Prof. Dr. Fikret TÜRKMEN, Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dünyası Araştırmaları Anabilim Dalı, Türk Halk Bilimi (Folklor) Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Dil: Türkçe, Yıl: 2009, 316 s.

2- ABDRAKHOV, Yernat, Kazak Masalları ve Mitlerinin Mit Teorileri Açısından Tahlili, (Analysis of Kazakh Tales and Myths by Means of Mythic Theories), Danışman: Doç. Dr. Ramazan ADIBELLİ, Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Dil: Türkçe, Yıl: 2017, 147 s.

3- CERİTOĞLU, Murat, Türkiye Türkçesi ile Mukayeseli Kazak Türkçesi'nde Fiil Çekimi, Danışman: Prof. Dr. Necmettin HACIEMİNOĞLU, Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Dil: Türkçe, Yıl: 1994, 252 s.

4- GÜRSU, Uğur, Kazak Türkçesi ve Türkiye Türkçesindeki Atasözlerinin Karşılaştırmalı Olarak İncelenmesi, (A Comparative Study of Kazakh and Turkish Proverbs), Danışman: Prof. Dr. Mustafa ÖZKAN, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Yeni Türk Dili Bilim Dalı, Doktora Tezi, Dil: Türkçe, Yıl: 2009, 1608 s.

5- KENZHALİN, Kuanyshbek, Kazak ve Türkiye Türkçesinde Deyimlerin Karşılaştırmalı İncelenmesi, (Comparative Analysis Of The Kazak And Turkish İdioms), Danışman: Prof. Dr. Zeki KAYMAZ, Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Lehçeleri Anabilim Dalı, Doktora Tezi, Dil: Türkçe, Yıl: 2012, 133 s.

6- ABDRAKHOV, Yernat, MENDUALİYEVA, Arailym, “Kazak Mitlerindeki Değişme Motifleri”, TURAN-SAM Uluslararası Bilimsel Hakemli Dergisi, Yıl: 2016/Yaz, Cilt: 8, Sayı: 31, s. 120-125.

7- ABUOVA, Akjarkın, “Kazak Türkçesinde Kelime Grubunun Kavramı ve Terimi Üzerine”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, TDK Yay., Ankara, [2010], Yıl: 2008/Bahar, Sayı: 25, s. 7-17.

8- AKAR, Ali, “Kazak Türkçesinde Köktürkçe Sözlüksel Unsurlar Üzerine”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, TDK Yay., Ankara, [2009], Yıl: 2005/Yaz, Sayı: 20, s. 21-26.

9- AKAR, Ali, “Kazak Türkçesinden Dört Yaşname Örneği”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, TDK Yay., Ankara, Yıl: 2001/Güz-II, Sayı: 12/2, s. 573584.

 

10- AYAN, Ekrem, TÜRKDİL, Yakup, “Anlam Bilimi Açısından Kazak Türkçesinde Görme Duyu Fiilleri”, Journal of International Social Research, Yıl: 2014, Volume: 7, Sayı: 35, s. 26-41.

11- BALCI, Onur, “Kazak Türkçesinin Ses ve Şekil Bilgisi Terimleri”, The Journal of Academic Social Science Studies (JASS), International Journal of Social Science, Volume 3, Issue 1, Summer, 2010, s. 69-83.

12- BİRAY, Nergis, “Kazak Türkçesinde –mIs”, Dil Araştırmaları, Sayı: 14, Bahar 2014, s. 35-54.

13- CAFEROĞLU, Ahmet, “Kazak Türkleri”, Türk Kültürü Dergisi, Yıl: 1965, s. 3- 29.

14- KALAFAT, Yaşar, “Kazakistan’daki Türk Hal İnançları”, Millî Folklor Dergisi, Cilt: 6, Yıl: 1999, Sayı: 42, s. 66-72.

15- KARAÖRS, Metin, “Türkiye Türkçesi ile Kazak Türkçesinin Birleşik Cümle Bakımından Karşılaştırılması”, İstanbul Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Sayı1/28, Jul. 2012, s. 408-418. 

16- KOSIMOVA, Gülbanu, “Kaşgarlı Mahmud ile Kazak Halk Şairlerinin Ortak Dili”, Gazi Üniversitesi, Türkiyat Enstitüsü Dergisi, Bahar 2014/14, s. 1119.

17- OYTUNALTUN, Hilal, “Arapça Alıntı Kelimelerin Kazak Türkçesine Uyarlanması”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (HÜTAD), Bahar, 2015, Volume: 12, Sayı: 22, s. 167-201.

18- TAMİR, Ferhat, “Türkiye Türkçesi Açısından Kazak Türkçesine Bir Bakış”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Prof. Dr. Ahmet Bican ERCİLASUN Armağanı, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yay., Bahar, 2003, Sayı: 13, s. 321-331.

19- BİRAY, Nergis, AYAN, Ekrem, ERCİLASUN KURMANGALİEVA, Güljanat, Çağdaş Kazak Türkçesi (Ses-Şekil-Cümle Bilgisi, Metinler), Bilge Kültür-Sanat Yayınevi, İstanbul, 2015.

20- DOĞAN, Oğuz, Kazak Türkçesi Fonetiği, İleri Yayınları, İstanbul, 2015.

21- ERCİLASUN, Ahmet Bican vd., Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Grameri I -Fiil- “Basit Çekim”, TDK Yayınları, Ankara, 2006. 

22- ERCİLASUN, Ahmet Bican vd., Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü 2 Cilt, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1991. 

23- ERCİLASUN, Ahmet Bican vd., Türk Lehçeleri Grameri (Ferhat Tamir, Kazak Türkçesi Maddesi), Akçağ Yay., Ankara, 2007.

24- ERCİLASUN, Ahmet Bican, Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri, (Kazak Türkçesi Bölümü), Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1996.

 

Çalışma Yapılırken Faydalanılan Kaynaklar:

1-             Saadet Çağatay, Kazakça Metinler, Ankara, 1961.

2-             Saadet Çağatay, Türk Lehçeleri Örnekleri II, Ankara, 1972. 3- A. Isqaqov, Qazirgi Qazaq Tili (Morfologiya), Almatı, 1974.

4-             İ. K. Kenesbayev başkanlığında bir komisyon, Qazaq Tiliniñ Tüsindirme Sözdigi I-II, Almatı, 1959-1961.

5-             Hasan Oraltay-Nuri Yüce-Saadet Pınar tarafından tercüme edilmiştir, Kazak Türkçesi Sözlüğü, İstanbul, 1984.

6-             Ferhat Tamir, Barköl’den Kazak Türkçesi Metinleri (Gramer-Metin- Sözlük), Ankara, 1989.

7-             Ferhat Tamir, Mağcan Cumabayef Öleñderi (Metin-Aktarma- İnceleme), Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 1992.